Azərbaycan parlamentinin əmək və sosial siyasət və insan hüquqları komitələrinin iyunun 3-də keçirilən birgə iclasında Mənzil Məcəlləsi, "Qaçqınların və məcburi köçkünlərin (ölkə daxilində köçürülmüş şəxslərin) statusu haqqında" və "Məcburi köçkünlərin və onlara bərabər tutulan şəxslərin sosial müdafiəsi haqqında" qanunlara dəyişikliklər edilməsi müzakirəyə çıxarılıb. Bu dəyişikliklər sosial baxımdan çox önəmli olmaqla yanaşı, Azərbaycan vətəndaşının konstitusion və mülkiyyət hüququnun ən ali səviyyədə bərqərar və bərpa olunması deməkdir. Bu dəyişikliklərlə ilk növbədə müstəqillikdən keçən 35 il ərzində qəbul edilən qaçqınlıq və köçkünlük aktları artıq tarixə qovuşur, yeni Böyük Qayıdış qanunları yazılır. Hazırkı akt gələcəkdə millətimizin və dövlətimizin tarixində şanlı səhifəyə çevriləcəyi şəksizdir. Çünki Böyük Qayıdış qanunları məğlubiyyət, işğal və köçkünlük dövrünün bitdiyini, qalib yüz ilin başlandığını göstərən əsas milli ideyadır.

Qeyd etməliyik ki, Ermənistanın işğalçılıq siyasəti nəticəsində doğma yurdlarından didərgin düşmüş məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi Azərbaycan dövlətinin siyasətinin prioritet istiqamətlərindəndir. Ötən illər ərzində bu kateqoriyadan olan vətəndaşların mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə ölkə rəhbərliyinin tapşırığı ilə yeni qəsəbələr və çoxmərtəbəli yaşayış binaları salınıb. 2007-ci ildə 12 çadır düşərgəsi və dəmir yolu üzərindəki yük vaqonlarından ibarət qəsəbələri ləğv edilib, 16 fin tipli qəsəbədən sonuncusu isə 2016-ci ildə ləğv edilib. Məcburi köçkünlərin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədi ilə 121 yeni qəsəbə və hündürmərtəbəli binalardan ibarət yaşayış kompleksi tikilərək istifadəyə verilib. Beləliklə, 62 mindən çox məcburi köçkün ailəsinin, yəni 300 min nəfərdən çox məcburi köçkünün mənzil-məişət şəraiti yaxşılaşdırılıb.

Məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 2004-2019-cu illər ərzində 75 fərman və sərəncam imzalanıb, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən 224 qərar və sərəncam verilib, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən 11 qanun qəbul edilib. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2004-cü il 1 iyul tarixli 298 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Qaçqınların və məcburi köçkünlərin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və məşğulluğunun artırılması üzrə Dövlət Proqramı" qəbul edilib.

Eyni zamanda bu illər ərzində "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair 1-ci Dövlət Proqramı"nın icrası ilə bağlı möhkəm hüquqi baza yaradılıb, qanunvericilikdə müvafiq dəyişikliklər edilərək Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda işləyən və məskunlaşan şəxslər üçün yeni müavinət növü təsis edilib, məzuniyyət, vergi, sosial sığorta güzəştləri və imtiyazları müəyyən olunub. Müzakirəyə çıxarılan dəyişikliklər də məhz bu sahədə görülən işlərin hüquqi bazasının təkmilləşdirilməsi, məcburi köçkünlərin işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşayış sahələrinə köçürülməsi, onların mülkiyyət hüququnun təmini və məcburi köçkün statusunun itirilməsi ilə bağlı qanunvericilik aktlarının təkmilləşdirilməsi məqsədilə hazırlanıb.

Yeni dəyilikliklərdə mühüm məsələrdən biri də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə daimi məskunlaşma fondunun yaradılması təşəbbüsüdür. Bu fonda daxil olan yaşayış məntəqələri məcburi köçkünlərin köçürülməsi və bu sahələrin onların mülkiyyətinə verilməsi məqsədilə istifadə olunacaq. Yeni yaradılacaq Fonda daxil olan yaşayış sahələri vətəndaşlara artıq icarə müqaviləsi əsasında deyil, mülkiyyət hüququ əsasında veriləcək.

Eyni zamanda, Qanuna təklif olunan dəyişikliyə əsasən, məcburi köçkün statusunun itirilməsi halları da konkretləşdiriləcək. Qeyd edək ki, vahid aylıq müavinət də daxil olmaqla, müxtəlif sosial müdafiə tədbirləri vasitəsilə məcburi köçkün ailələrinə uzun illər ərzində dövlət dəstəyi göstərilib. Digər mühüm olan bir məsələ - təhsil sahəsində tətbiq olunan dəstək tədbirləri məcburi köçkün ailələrindən olan gənclərin təhsil imkanlarının qorunmasına və inkişafına töhfə verib. Məlumat üçün bildirək ki, təkcə 2025/2026-cı tədris ilində ödənişli əsaslar ilə yeni qəbul olmuş 3 923 məcburi köçkün statuslu tələbənin təhsil xərcləri dövlət tərəfindən qarşılanmaqdadır.

Onu da qeyd edək ki, işğal dövrünün başa çatması ilə əlaqədar məcburi köçkün statusu və ona tətbiq olunan xüsusi sosial mexanizmlər yenidən tənzimlənir. Yeni hüquqi qaydalarda nələr əks olunub? Əvvəla, işğaldan azad edilmiş ərazilərə köçürülən, habelə təklif olunan köçürülmədən imtina edən şəxslərin məcburi köçkün statusu həmin andan etibarən dəyişir və itirilmiş hesab olunur. Ən əsası sosial müdafiə tədbirləri köçürülən şəxslər və köçürülmə təklifini qəbul etməyən şəxslər üçün statusun itirildiyi tarixdən sonra 3 il müddətində davam edir. Mühüm olan həm də odur ki, qanun qüvvəyə minənədək köçürülmüş şəxslər üçün bu 3 illik müddət köçürüldükləri tarixdən hesablanır. Məcburi köçkünlər işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ev və ya mənzillə təmin edilir və həmin yaşayış sahəsi dərhal onların mülkiyyətinə verilir.

Təkliflərdə nəzrdə tuutlub ki, təhsil alan şəxslər üçün təhsil haqlarının dövlət büdcəsi hesabına ödənilməsi təhsil müddətinin sonunadək davam etdirilsin. Bu da onu deməyə əsas verir ki, dövlətin sosial müdafiə sistemi tək bir statusa bağlı deyil, çoxsəviyyəli mexanizmlərdən ibarətdir. Və buraya ünvanlı sosial yardım, məşğulluq proqramları, mənzil təminatı, təhsil və səhiyyə dəstəyi, reabilitasiya və sosial inteqrasiya proqramları da daxildir.

Beləlkiklə, Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi siyasət göstərir ki, məcburi köçkünlərin rifahı, sosial müdafiəsi və doğma torpaqlara qayıdışının təmin edilməsi ölkənin strateji prioritetlərindən biridir. Azərbaycan dövləti də bu istiqamətdə fəaliyyətini ardıcıl şəkildə davam etdirərək, uzun illər yurd həsrəti ilə yaşayan insanların layiqli həyat şəraitinə qovuşmasını təmin edir. Bu siyasət də həm humanizm prinsiplərinə, həm də dövlət-vətəndaş həmrəyliyinə əsaslanan uğurlu sosial modelin bariz nümunəsidir.

"Report"un Analitik Qrupu